Pierwsza encyklika Jana Pawła II nosi nazwę „REDEMPTOR HOMINIS” – „Odkupiciel człowieka”.

         Druga encyklika Jana Pawła II nosi nazwę „ DIVES IN MISERICORDIA ” – „ O Bożym Miłosierdziu ”.

        W trzeciej encyklice „ LABOREM EXERCENS ”  – Jan Paweł II rozwija temat duchowego wymiaru pracy ludzkiej.

         Czwarta encyklika Jana Pawła II „SLAVORUM APOSTOLI” , została podpisana w uroczystość Trójcy Przenajświętrzej 2 czerwca 1985 roku.
        Po Redemptor hominis – encyklice zawierającej program pontyfikatu (1979), Dives in misericordia – o miłosierdziu Bożym (1980) i Laborem exercens - o pracy ludzkiej (1981), Ojciec Święty ogłosił encyklikę z okazji 1100 - lecia śmierci św. Metodego.
        Encyklika – czytamy we wstępie – została napisana ze wzgledu na „nowe okoliczności”, jakie zaistniały w ciągu przeszło stu lat dzielących nas od Grande Munus, encykliki Leona XIII (1880) poświęconej Apostołom Słowian.
        O ile metodiańska rocznica dostarczyła okazji do ogłoszenia tego dokumentu, racje skłaniające do napisania go, mają zakres o wiele szerszy. Wśród „nowych okoliczności” ważne miejsce zajmuje wspomniany kilkakrotnie w dokumencie fakt, że na stolicy Świętego Piotra zasiadł pierwszy papież z Polski, a więc z narodów słowiańskich. O greckich misjonarzach czczonych jako budowniczowie chrześcijaństwa i kultury narodów słowiańskich mówili również poprzedni papieże. W przedstawianym dokumencie Papież słowiański podejmuje ten temat w nowej perspektywie, ukazując w świetle aktualnej sytuacji Kościoła i świata misyjne, kulturalne i duszpasterskie znaczenie dzieła Cyryla i Metodego, ważne zarówno dla Słowian, jak i dla całej Europy, dla jej jedności i pojednania narodów, ważne również dla wszystkich narodów świata.
        Encyklika podejmuje problemy ludzkie i problemy kościelne, problem wiary i problem kultury, mówi o wspólnych korzeniach chrześcijańskiej Europy, o stosunkach pomiędzy Wschodem a Zachodem, szuka odpowiedzi na pytanie jak przezwyciężyć podstawowe podziały pomiędzy narodami i Kościołami, podziały które stanowią zagrożenie dla pokoju i współżycia nie tylko chrześcijan, lecz także całej ludzkości. Tak więc encyklika jest nie tylko dokumentem z zakresu historycznej hagiografii. Papież ze skarbca tradycji Kościoła wydobywa nova et vetera, wydobywa treści niesłychanie dzisiaj aktualne. Wśród tych właśnie spraw należy wymienić wszystko to, co odnosi się do nowej metody katechetycznej i misyjnej Braci Sołuńskich.
        Cyryl i Metody szli do Słowian, którzy chrześcijaństwo już znali. Było ono im jednak przekazywane niejako z pozycji wyższości. Cyryl i Metody przybyli do Słowian z gotowością zaakceptowania zastanej kultury i tradycji z językiem włącznie. Encyklika kreśli burzliwe dzieje owej działalności inkulturacyjnej prowadząc czytelnika ku konkluzji, że święci Cyryl i Metody stali się przykładem dla misjonarzy wszystkich czasów.
        Bracia Sołuńscy byli dziedzicami nie tylko wiary, ale i kultury starożytnej Grecji, kontynuowanej przez Bizancjum. Wiadomo zaś, jakie znaczenie posiada to dziedzictwo dla całej kultury europejskiej, a bezpośrednio czy pośrednio dla kultury ogólnoludzkiej. W dziele ewangelizacji, którego dokonali, jako pionierzy na terenach zamieszkałych przez ludy słowiańskie zawiera się równocześnie prototyp tego, co dzisiaj nosi nazwę „inkulturacji” – wcielenia Ewangelii w rodzime kultury – oraz wprowadzenie tych kultur w życie Kościoła. wcielając Ewangelię w rodzimą kulturę ludów ewangelizowanych, święci Cyryl i Metody położyli szczególne zasługi dla ukształtowania się i rozwoju tej kultury, a raczej wielu kultur wszystkie bowiem kultury narodów słowiańskich zawdzięczają swój „początek” lub własny rozwój dziełu Braci Sołuńskich. Oni bowiem, tworząc w sposób oryginalny i genialny alfabet języka słowiańskiego, wnieśli zasadniczy wkład w kulturę i literaturę wszystkich narodów słowiańskich. Przekład zaś ksiąg Pisma Świętego, dokonany następnie przez Cyryla i Metodego oraz ich uczniów, nadał moc i godność kulturową staro-cerkiewnosłowiańskiemu językowi liturgicznemu, który na długie wieki stał się nie tylko językiem kościelnym, ale także urzędowym i literackim. Do dzisiaj jest to język używany w bizantyjskiej liturgii Wschodnich Kościołów Słowiańskich obrządku konstantynopolitańskiego, katolickiego i prawosławnego w Europie wschodniej i południowo-wschodniej oraz w różnych krajach.
        A oto inne aktualne wątki encykliki: wizja katolickości Kościoła, rozumianej jako pełnia obejmująca różne tradycje. Ekumenizm: uczniowie Focjusza, synowie Kościoła w Konstantynopolu, pozostali wierni swemu Kościołowi macierzystemu, jednocześnie dochowując wierności Rzymowi. Zwłaszcza Metody odznaczał się stałą gotowością do podejmowania dialogu z każdym, kto myślał inaczej niż on. Cyryl i Metody stanowią jakby ogniwo łączące pomiędzy nurtem tradycji wschodniej i zachodniej, które łączą się razem w jedną wielką Tradycję Kościoła powszechnego. Są oni wzorem dla działalności ekumenicznej i patronują wysiłkowi ekumenicznemu siostrzanych Kościołów, Wschodniego i Zachodniego w odnalezieniu poprzez dialog i modlitwę widzialnej jedności.
        Za konkluzję encykliki można poniekąd uznać jej artykuł 24: „…Realizując własny charyzmat Cyryl i Metody wnieśli decydujący wkład w budowę Europy nie tylko jako wspólnoty wiary chrześcijańskiej, ale także jako organizmu państwowego i kulturowego. Dzisiaj również nie ma innej drogi do przezwyciężenia napięć i naprawienia rozłamów czy usunięcia antagonizmów zarówno w Europie, jak i w świecie, które zagrażają wywołaniem straszliwego zniszczenia życia i wartości. Być chrześcijaninem w naszych czasach oznacza być twórcą komunii w Kościele i w społeczeństwie…”

        Piąta encyklika „DOMINUM ET VIVIFICANTE”, zaczynająca się od słów zaczerpniętych z „Wyznania wiary”, poświęcona jest w całości osobie Ducha Świętego i stanowi logiczne dopełnienie encyklik poświęconych przez Papieża Jana Pawła II pozostałym osobom Trójcy Świętej: Ojcu – Dives in misericordia i Synowi – Redemptor hominis. Pełny tytuł tego dokumentu, który brzmi – „O Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata” wskazuje, że istotnym zagadnieniem, będącym przedmiotem rozważania jest działanie Ducha Świętego w historii zbawienia i Kościoła. Pojęty w ten sposób Duch Święty jest rozumiany jako Duch Prawdy, sprawca wcielenia Boga oraz uświęcenia człowieka.
        W pierwszej części zatytułowanej „Duch Ojca i Syna dany Kościołowi”, przedstawione zostały etapy i sposoby udzielania Kościołowi i ludzkości Ducha Świętego który daje życie. Przedmiotem rozważań jest tutaj jeden z najistotniejszych momentów historii zbawienia, Wieczerza paschalna, podczas której Jezus Chrystus zapowiada przyjście „Pocieszyciela”. Ów Paraklet, prowadzi dalej dzieło pierwszego Pocieszyciela, którym jest sam Jezus. Posłanie Ducha Świętego, związane ze śmiercią i zmartwychwstaniem Chrystusa, nie jest jednak pierwszym posłaniem. Encyklika mówi wyraĽnie, że chodzi tu o „nowy początek względem pierwszego i pierwotnego zarazem początku zbawczego udzielania się Boga, który łączy się z samą tajemnicą stworzenia” (n. 12). Ponieważ pierwsze udzielenie się Boga natrafiło na grzech, który jest „przeciwieństwem zbawczego udzielania się Boga człowiekowi” (n. 13), dlatego za pośrednictwem Krzyża Chrystusa zostaje udzielony Duch Święty, aby od dnia Pięćdziesiątnicy pozostać z Kościołem i w Kościele, a poprzez Kościół w świecie. W ten sposób Bóg poprzez swoje nowe udzielenie się w Duchu Świetym, dokonane za pośrednictwem Chrystusa, dał początek nowej epoce, w której wszystkie obietnice zbawienia zmieniły się w pewność. Tym samym rozpoczął się czas Kościoła, w którym działa Pan i Ożywiciel. Szczególnym momentem tego „czasu Kościoła” był Sobór Watykański II, który zawarł w swym nauczaniu to co, Duch mówi do Kościołów na obecnym etapie historii zbawienia.
        Druga część encykliki, zatytułowana „Duch, który przekonywa świat o grzechu”, zawiera głębokie i jasne rozważania na temat działania Ducha Świętego wobec grzechu na świecie. Najistotniejszym stwierdzeniem, do którego wszystkie inne, wprost lub pośrednio się odwołują, jest to, że „przekonywać świat o grzechu – znaczy wykazywać zło, jakie w nim się zawiera” (n. 39). W sposób szczególny zostało uwzględnione zło w grzechu niewiary w zbawcze posłannictwo Chrystusa. Encyklika ukazuje, w jaki sposób Duch Święty daje świadomość pierwotnego wymiaru grzechu, który polega na odrzuceniu wiary i oddaleniu się przez człowieka od prawdy o Bogu. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera pewność, że Duch Święty przekonywa świat o sądzie, to jest o tym, że sprawca wszelkiego zła, Szatan, został osądzony i potępiony. Stąd też wypływa dla świata przeświadczenie o sprawiedliwości, to jest o tym, że dobro zwycięży zło. To potrójne przekonywanie: o grzechu, o sprawiedliwości i sądzie, prowadzi do wniosku, że dziełem Ducha Świętego w świecie jest „kontynuowanie w nim Chrystusowego dzieła zbawienia” (n. 46). Dlatego jest rzeczą zrozumiałą, że encyklika łączy zbawczą misję Kościoła ze spoczywającym na nim obowiązkiem nieustannego błagania Boga „o tę łaskę, ażeby nie zanikła prawość ludzkich sumień” (n. 47).
        Trzecia część encykliki zawiera rozważania, których treść wyraża tytuł: „Duch, który daje życie”. To stwierdzenie stanowiące zarazem wyznanie wiary, jest jakby promieniem światła padającym na wspominane wielokrotnie w encyklice wydarzenie: przejście od drugiego do trzeciego tysiąclecia chrześcijaństwa. Encyklika staje się orędziem wyzwolenia poprzez Ducha Świętego, który daje życie. Głównym motywem obchodów roku dwutysięcznego jest wspomnienie narodzin Chrystusa, „który począł się z Ducha Świętego”. Jeżeli wcielenie Boga nastąpiło w określonym momencie czasowym, to jednak – stwierdza encyklika – Bóg „wcielając się w konkretne człowieczeństwo, jednoczy się w pewien sposób z całą rzeczywistością człowieka” i staje się stałym „otwarciem się” Boga wobec człowieka. Z drugiej strony, ponieważ wcielenie jest kulminacyjnym punktem samoudzielania się Boga, Duch święty, który tego dokonuje, otwiera człowieka na tę tajemnicę i pobudza go, by wierzył z tym samym posłuszeństwem wiary, z jakim Najświętsza Maryja przyjęła zwiastowanie owej tajemnicy, która za sprawą Ducha Świętego miała się spełnić w jej dziewiczym łonie.
        Encyklika przechodzi następnie do przeglądu różnych form opierania się zbawczemu działaniu Ducha Świętego. Jest ono zawsze, aczkolwiek w nierównej mierze, ograniczeniem wolności człowieka. Opór ten wyraża się przede wszystkim w wymiarze wewnętrznym i podmiotowym, znajduje także swój wymiar zewnętrzny jako system filozoficzny, jako ideologia etc. Wymiar ten, którego najwyższym wyrazem jest materializm, przyjmuje jako zasadę kluczową myślenia i działania nieistnienie Boga i śmierć jako definitywny kres ludzkiego bytowania. Jednakże niezależnie od „obrazu śmierci” który jest obecny w świecie – pisze Papież – pozostaje chrześcijańska pewność, że „Duch Święty tchnie, kędy chce”.
        Na koniec encyklika wyraża życzenie, by ożywiające działanie Ducha Świętego objawiło się w obecnych czasach w umocnieniu człowieka wewnętrznego, tak „aby nowy człowiek w nowy sposób pojął również siebie samego, swoje człowieczeństwo”, „by doznał pełnego urzeczywistnienia ów obraz i podobieństwo Boże, jakim człowiek jest od początku” (n. 59). Na tych rozważaniach opiera się twierdzenie zamykające encyklikę, które w pewnym sensie stanowi jej streszczenie: „Duch Święty nie przestaje być stróżem nadziei w sercu człowieka” (n. 67). 

         Po encyklikach poświęconych Odkupicielowi człowieka, Ojcu Miłosierdzia, Duchowi Ożywicielowi, pracy ludzkiej i Apostołom Słowian, Ojciec Święty 25 marca 1987 roku ogłosił swoją szóstą encyklikę, „REDEMPTORIS MATER”, poświęconą Matce Odkupiciela.
        Dlaczego po wielkich dokumentach, takich jak Bulla Piusa XII Munificentissimus Deus (1950) i encyklice Fulgens corona (1953), po listach apostolskich Pawła VI Signum Magnum (1967) i Marialis cultus (1974) oraz słynnym VIII rozdziale soborowej konstytucji Lumen gentium, potrzebny był jeszcze jeden dokument maryjny?
        Odpowiedź na to pytanie można znaleźć odczytując uważnie tekst encykliki. Jan Paweł II stara się ukazać wewnętrzny związek, zachodzący pomiędzy przeszłością i przyszłością, ażeby odczytać wyzwanie dnia dzisiejszego i aby na to wyzwanie odpowiedzieć. Wyjaśnia w świetle wiary znaki czasu i w ten sposób ukazuje Kościołowi i ludzkości kierunek dalszej drogi. Taki był także sens obchodzonego na przestrzeni 1987/1988, Roku Maryjnego, dla którego encyklika stanowiła duchowe i duszpasterskie vademecum.
        Encyklika czerpie natchnienie przede wszystkim z Pisma Świętego oraz z VIII rozdziału soborowej konstytucji Lumen gentium, którego naukę rozwija i pogłębia. Składa się ona z wprowadzenia, wyjaśniającego motywy jej ogłoszenia oraz trzech części: „Maryja w tajemnicy Chrystusa”, „Bogarodzica w pośrodku pielgrzymującego Kościoła”, „Pośrednictwo macierzyńskie”. Zakończenie jest komentarzem do antyfony maryjnej Alma Redemptoris Mater, z której dokument zaczerpnął swój tytuł.
        Motywem ogłoszenia encykliki jest „bliska perspektywa roku 2000, który jako drugi milenijny jubileusz narodzin Jezusa Chrystusa zwraca równocześnie wzrok naszej wiary w stronę jego ziemskiej Rodzicielki” (n. 3). Jak poprzedzała ona przyjście Zbawiciela, stając się „Gwiazdą zaranną” wśród mroków adwentu, tak „przoduje” Ona Ludowi Bożemu na drodze wiary. „Jej wyjątkowe pielgrzymowanie wiary wciąż staje się punktem odniesienia dla Kościoła, dla osób i wspólnot, dla ludów i narodów, poniekąd dla całej ludzkości” – czytamy w encyklice (n. 6).
        Pierwsza część dokumentu jest obszerną medytacją skupioną na osobie Maryi w Jej odniesieniu do Chrystusa: troskliwa matka, wielkoduszna towarzyszka w dziele zbawienia, wierna uczennica. Rozważa się tam trzy biblijne określenia Maryi: „Łaski pełna”, „Błogosławiona, która uwierzyła” oraz „Oto Matka twoja” – słowa stanowiące testament Chrystusa, mające wielkie znaczenie eklezjologiczne.
        Część druga encykliki ukazuje Maryję jako Tę, która dla „Ludu Bożego zakorzenionego we wszystkich narodach ziemi” jest modelem i przewodniczką. Maryja, która „uwierzyła pierwsza” (n. 26), jako „wyjątkowy świadek tajemnicy Chrystusa” (n. 27) „wyprzedza apostolskie świadectwo Kościoła” (tamże) i „jest obecna na drodze-pielgrzymce Kościoła poprzez przestrzeń i czas, a bardziej jeszcze poprzez dzieje ludzkich dusz” (n. 25). W tej części encykliki Papież porusza temat „jedności wszystkich chrześcijan” i przypomina wspaniałe maryjne świadectwa Koscioła Wschodniego; nawiązuje również do 1200-lecia II Soboru Nicejskiego, który zakończył spór dotyczący kultu obrazów oraz do tysiąclecia chrztu Rusi. Dalej, opierając się na słowach Magnificat, ukazuje jak „z prawdy o Bogu zbawiającym” Kościół wywodzi swą „opcję preferencyjną na rzecz ubogich” oraz chrześcijańskie rozumienie wolności i wyzwolenia (37).
        Trzecia część encykliki jest poświęcona pośrednictwu Maryi. Podporządkowane pośrednictwu Chrystusa, jedynego Pośrednika, Pana i Odkupiciela, polega ono na wstawiennictwie i na spełnianiu funkcji macierzyńskiej wobec Kościoła i wobec człowieka. Jedyne pośrednictwo Chrystusa nie jest ekskluzywne, lecz otwarte dla wszystkich ludzi. Maryjny wymiar życia chrześcijańskiego znajduje szczególny wyraz w odniesieniu do kobiety i jej roli społecznej: „Kobiecość istotnie stanowi szczególną więĽ z Matką Odkupiciela” (n. 46). W zakończeniu, komentując antyfonę Alma Redemptoris Mater, Papież stwierdza, że Kościół „widzi Ją po macierzyńsku obecną i uczestniczącą w licznych i złożonych sprawach, których pełne jest dzisiejsze życie jednostek, rodzin i narodów; widzi Ją jako Wspomożycielkę ludu chrześcijańskiego w nieustannej walce dobra ze złem, aby nie upaść, a w razie upadku, aby powstać” (52).
        Czytelnik znajdzie ponadto w encyklice wiele wątków szczegółowych. Począwszy od wątku przewodniego – „pielgrzymowania wiary”, poprzez refleksję nad „pełnią czasu”, po treści biblijne. W tej warstwie encyklika jest szczególnie bogata. Zestawienie tekstów, pozornie od siebie odległych, ukazanie ich wzajemnych relacji rzuca nowe światło na podstawową w encyklice sprawę, jaką jest specyficzność pośrednictwa Maryi i jego odniesienia do Kościoła. Warto też zwrócić szczególną uwagę na fragmenty odnoszące się wprost do Roku Maryjnego (n. 48-50): „poprzez Rok Maryjny Kościół zostaje wezwany nie tylko do tego, aby przypomniał wszystko co w jego przeszłości świadczy o szczególnej macierzyńskiej współpracy Bogarodzicy z dziełem zbawienia w Chrystusie Panu – ale także, aby przygotował ze swej strony drogi na przyszłość do tej zbawczej współpracy, koniec bowiem drugiego tysiąclecia chrześcijaństwa otwiera jakby nową perspektywę” (49).

         Ósma encyklika Jana Pawła II „REDEMPTORIS MISSIO” - „o stałej aktualności posłania misyjnego”, to w istocie encyklika o Kościele, ściśle zaś mówiąc o tym jego aspekcie, jakim jest posłanie misyjne. Cały Kościół jest misyjny ze swej natury, stwierdził Sobór Watykański II. Rozważając płynące z tego konsekwencje w 25 lat po ogłoszeniu soborowego dekretu „Ad gentes”, Papież ukazuje je w perspektywie trzeciego tysiąclecia chrześcijaństwa, a zarazem w kontekście aktualnej sytuacji: perspektywa i kontekst sprawiają, że dokument jest z jednej strony przeniknięty optymizmem, z drugiej zaś charakteryzuje go głęboki realizm. Encyklika kończy się wizją nowej epoki misyjnej, która stanie się okresem promiennym i bogatym w owoce, jeżeli wszyscy chrześcijanie odpowiedzą z wielkodusznoścą i swiętością na wołania i wyzwania naszych czasów. Z drugiej jednak strony, punktem wyjścia dla papieskich rozważań jest rzeczowa konstatacja, iż „liczba ludzi, którzy nie znają Chrystusa, od zakończenia Soboru podwoiła się” (n. 3). Co więcej, Papież stwierdza, że w „nowej wiośnie chrzescijaństwa”, która nastąpiła po Soborze, „nie da się ukryć tendencji negatywnej (…). Specyficzne misje wśród narodów, wydają się być zachamowane (…). Trudności wewnętrzne i zewnetrzne osłabiły gorliwość misyjną Kościoła względem niechrześcijan” (n. 2).
        Jan Paweł II analizuje przyczyny tych trudności. Szczególnie ważne wydają się rozdziały, w których odpowiada na wątpliwości natury doktrynalnej, takie choćby jak problem pogodzenia soborowej nauki o powszechności zbawienia, dostepnego także dla tych, którym nie było dane poznać Chrystusa i którzy nie należą do Kościoła, z nakazem misyjnym (n. 10), czy też wątpliwości dotyczące pogodzenia działalności misyjnej z szacunkiem dla wolności sumienia (n. 8,39). Wolność religijna, nieraz ograniczana czy uszczuplana, jest podstawą i gwarancją wszystkich swobód, które zapewniają dobro wspólne ludzi i ludów. Kościół powinien dążyć do tego by autentyczna wolność religijna została przyznana wszystkim i wszędzie. Z drugiej strony Kościół ma być wierny Chrystusowi, którego jest ciałem i którego misje nadal rozwija, zatem winien ze wszystkich sił prowadzić swą misję w świecie i dotrzeć z nią do wszystkich ludów na mocy prawa danego mu przez Boga dla urzeczywistnienia Jego Planu. Misja nie uszczupla wolności człowieka, ale działa na jej korzyść. Kościół proponuje, niczego nie narzuca: szanuje ludzi i kultury. Tym, którzy opierają się pod najróżniejszymi pozorami działalności misyjnej, Kościół powtarza: Otwórzcie drzwi Chrystusowi!
        Encyklika podejmuje także problem stosunku do innych religii i wyjaśnia, jaką rolę odgrywa w misji Kościoła dialog z ich wyznawcami (n. 55, 56, 57). Dialog międzyreligijny należy do misji ewangelizacyjnej Kościoła. Rozumiany jako metoda i środek wzajemnego poznania i ubogacania, dialog nie przeciwstawia się misji, ale przeciwnie jest z nią w szczególny sposób powiązany i stanowi jej wyraz. Problem ten został mocno uwypuklony przez Sobór i posoborowe wypowiedzi Urzędu Nauczycielskiego, który zaznacza zawsze z naciskiem, że zbawienie pochodzi od Chrystusa, a dialog nie zwalnia od ewangelizacji. Jedyną misją Koscioła jest kierowanie świadomości i doświadczenia całej ludzkości w stronę Chrystusa. Ta jedyna misja wypływa z tajemnicy trynitarnej, Trójca Święta bowiem jest jej pierwszym źródłem i ostatecznym celem. Zróżnicowanie sytuacji pociąga za sobą zróżnicowanie form realizacji owej jedynej misji. Czym innym jest ona w środowiskach, które przyjęły Ewangelię i uczestniczą w życiu Kościoła, czym innym wśród tych, którzy Dobrej Nowiny nigdy nie słyszeli, czym innym wreszcie w społeczeństwach, które kiedyś przyjęły Chrystusa i związały się z Kościołem, później jednak utraciły wiarę i więź z nim. W odniesieniu do tych ostatnich Papież mówi o „nowej ewangelizacji”. Znajdujemy tu precyzyjną definicję tego pojęcia, które Jan Paweł II uczynił jedną z głównych idei swego pontyfikatu. Tam gdzie jest mowa o działalności misyjnej w ścisłym sensie tego słowa, czyli o misji ad gentes, znajdujemy odpowiedź na małoduszne propozycje i tendencje usiłujące sprowadzić misję do wymiaru czysto doczesnego. Nie znaczy to jednak, że misja – tak jak rozumie ją Kościół – pomija rzeczywistość ziemską. Kościół, na miarę skromnych środków, jakimi dysponuje, angażuje się także, ale nade wszystko czyni to poprzez formowanie „nowego człowieka”, otwartego na wartości chrześcijańskie (n. 58, 59). Stwierdzenie, że „cały Kościół jest misyjny”, przybiera w encyklice postać konkretnych propozycji. Misjonarzom ukazuje wielorakie drogi misyjne, uwzględniając różnorodność pól działania rozpatrywanych według kryteriów geograficznego, socjologicznego i kulturowego. Opracowana na kanwie nauki Soboru Watykańskiego II, encyklika zbiera i systematyzuje liczne wypowiedzi Papieża, zwłaszcza te z podróży apostolskich. Papież zresztą wymienia podróże i osobisty „kontakt z ludami, które nie znają Chrystusa”, jako jedno ze źródeł inspiracji dokumentu. Encyklika podejmuje też i rozwija niektóre wątki zawarte we wcześniejszych dokumentach Jana Pawła II.
        Redemptoris missio jest nade wszystko wyrazem wiary w wyzwalającą moc Ewangelii. Właśnie ta wiara przynagla członków Kościoła do niesienia innym ewangelicznego orędzia wyzwolenia. Encyklikę określono jako „Magna charta” misji trzeciego tysiąclecia. Podejmując zagadnienie misji w sposób wszechstronny – od uzasadnienia ich teologicznego sensu po analizę wymagań stawianych przez nowe sytuacje - stanowi ona uniwersalną katechezę misyjną. Nade wszystko jednak należy ją odczytywać jako dokument samoświadomości Kościoła, który u progu trzeciego milenium mówi o swojej misji.

        Na początku ostatniej dekady drugiego tysiąclecia papież Jan Paweł II ogłosił dziewiątą encyklikę pod tytułem „CENTESSIMUS ANNUS” - encyklikę, której tytuł odsyłał do wydanej sto lat wcześniej sławnej Rerum novarum Leona XIII, będącej potężnym impulsem humanizacji gospodarki rynkowej i przestrogą przed rodzącym się komunizmem.
        Centesimus annus zwraca się ku tej wielkiej tradycji nauczania społecznego Kościoła i przekazuje jej przesłanie - ubogacając je - społeczeństwom przełomu wieków i tysiącleci, odsłaniając „rzeczy nowe” naszych czasów, znacząc kres pewnej epoki w dziejach ludzkości i ukazując świt następnej. Jest ona zarówno dialogiem z nauczaniem Leona XIII, potwierdzeniem i rozwinięciem jego ocen systemów gospodarczo-społecznych oraz konkretyzacją formułowanych przestróg, jak i odpowiedzią Kościoła na najbardziej aktualne w chwili ogłoszenia encykliki Centesimus annus wydarzenia polityczne, czyli załamanie się systemu państw realnego socjalizmu w roku 1989. Sto lat wcześniej Kościół objaśniał i przestrzegał - w roku 1991 potwierdzał dawniejsze ostrzeżenia, raz jeszcze ukazywał źródła nieszczęść i przypominał prawdę o naturze ludzkiej, w trosce o to, aby owe klęski nie powtórzyły się w nowej epoce. Znacznie doskonalszy niż dawniej system gospodarki rynkowej wymaga przecież ciągłej humanizacji, tak aby służył raczej umocnieniu życia wspólnotowego niż utrwalaniu dawnych i nowych form alienacji. Także w zakresie życia politycznego ów triumf ducha, jaki doprowadził do upadku nieludzkich reżimów, winien owocować pełniejszym uwzględnieniem wymiaru kulturowego i duchowo-religijnego w życiu państw i narodów. Upadłe systemy ukazały, jak bardzo fałszywa ideologia może okaleczyć i zdeprawować człowieka. I ten człowiek wszakże jest drogą Kościoła, a zatem i ku niemu skierowane jest pełne nadziei orędzie Jana Pawła II, zwiastujące możliwość odnowy społeczeństw u progu nowej epoki.
        Na wstępie należy zwrócić baczną uwagę na tak istotną dla tej encykliki kwestię etyki politycznej jak „konsensus aksjologiczny” odwołujący się do tradycji chrześcijańskiej, który winien być trwałym fundamentem „wspólnego europejskiego domu”. Reguły życia politycznego w owym domu muszą być oparte na zasadach demokracji. Dlatego silnie podkreślona jest afirmacja porządku demokratycznego, jakiej Jan Paweł II daje wielokrotnie wyraz na kartach encykliki. Ta zasadnicza afirmacja nie wyklucza jednak pełnego troski tonu krytyki, która wszakże jest już krytyką „od wewnątrz”, nie kwestionującą norm demokratycznych, lecz poszukującą ich aksjologicznych podstaw. Demokracja bowiem, dla której uznanie wyraża się na kartach encykliki Centesimus annus, nie może być jedynie większościową procedurą rozstrzygania spornych kwestii, ale opiera się na rozpoznaniu i poszanowaniu wartości - bez nich nieuchronnie zmienia się w „zakamuflowany totalitaryzm”. Wpisana w Centesimus annus refleksja nad demokracją znajduje swe dopełnienie i kontynuację w późniejszych encyklikach Veritatis splendor i Evangelium vitae.
        Jan Paweł II wiele uwagi poświęca etycznym fundamentom ustroju demokratycznego oraz ich rozwojowi we współczesnych systemach politycznych. Pyta również o właściwą wizję społeczeństwa i państwa, akcentując konsekwentnie antyideologiczne, antyutopijne i antyholistyczne stanowisko, w tym celu rozważa funkcjonowania mechanizmów rynkowych w gospodarce, ale też podkreśla, iż w życiu społecznym należy dać pierwszeństwo logice daru przed logiką interesu. W ten sposób odsłania tak trudno czasem uchwytne, a przecież zasadnicze różnice pomiędzy nauczaniem Kościoła a złudzeniami niektórych odłamów myśli liberalnej. W swojej encyklice Jan Paweł II występuje zarazem jako krytyk państwa opiekuńczego, a równocześnie obrońca „słabych”, o których zawsze winno się troszczyć i państwo, i całe społeczeństwo. Moralność jest bowiem prawdziwą miarą wartości życia politycznego przy rozważaniu etycznych aspektów dokumentu należy zwrócić uwagę na wpisaną w encyklikę przestrogę przed instrumentalizacją prawdy w polityce, przed jej relatywizacją, która otwiera drogę autorytarnym rozstrzygnięciom władzy totalitarnej. Tymczasem Kościół głosi potrzebę „zdrowej teorii państwa”, a więc takiego, „w którym najwyższą władzę ma prawo, a nie samowola ludzi” (n. 44).
        Jan Paweł II w Centesimus annus, jakkolwiek jednoznacznie afirmuje demokratyczne państwo prawa, powściągliwie i z dystansem ocenia bardziej szczegółowe warianty rozwiązań ustrojowych. Przychylnie ocenia te formy organizacji życia społeczno-gospodarczego, które dążą do równowagi między regułami rynku i konkurencji a wymogami godności ludzkiej. Ocena ta, zawarta między innymi w 19 i 42 punkcie encykliki, bywa przez wielu komentatorów odnoszona do tzw. społecznej gospodarki rynkowej. Z płynącej od Centesimus annus inspiracji dla podjęcia koniecznych reform należy podkreślić: potrzebę rozsądnej deetatyzacji systemów ubezpieczeń w państwie społecznym, ograniczenia biurokracji, przerostów charakterystycznych dla państwa opiekuńczego, ale również ukazać, jak zasady solidarności i pomocniczości mogą znajdować konkretny wyraz w społeczno-ekonomicznych programach naprawczych. Nauczanie o państwie w Centesimus annus jest bowiem zorientowane przede wszystkim na potrzebę uzgodnienia wymogów skuteczności z normą personalistyczną. Tym należy tłumaczyć uwzględnienie przez Papieża w wywodzie o państwie problematyki związanej z ochroną rodziny, jej szczególnych potrzeb i praw. Dlatego najważniejsze wątki nauczania Jana Pawła II skupiają się wokół rodziny jako podstawowej instytucji życia społecznego.
        Encyklika Centesimus annus jest bez wątpienia, jedną z najważniejszych wypowiedzi Magisterium na temat życia gospodarczego, a zawarta w dokumencie wizja sprawiedliwego ładu gospodarczego, oparta jest na sformułowanej jeszcze w Gaudium et spes zasadzie głoszącej podmiotowość i celowość człowieka w życiu społecznym. Personalistyczna koncepcja ładu gospodarczego każe krytycznie spojrzeć na technokratyczną kreację homo oeconomicus, która - nieodpowiedzialnie rozszerzana - zdaje się obejmować coraz to nowe dziedziny życia społecznego. Znaczenie encykliki jako pierwszego dokumentu Kościoła tak dobitnie potwierdzającego ważność i użyteczność podstawowych kategorii gospodarki rynkowej (takich jak wolność gospodarcza, przedsiębiorczość, rynek, zysk) dokument ten powinien się stać fundamentem rzeczowej dyskusji między współczesną ekonomią a katolicką nauką społeczną. Daje wizję gospodarki wspartej na dwóch podstawowych wartościach jak na dwóch przęsłach: na wolności i sprawiedliwości, przypomina nauczanie Kościoła o własności prywatnej i ukazuje pracę ludzką jako działanie przedsiębiorcze. Centesimus annus odczytane zostało jako śmiały i zdecydowany głos w dialogu ze współczesną myślą ekonomiczną.